بود - و اهل جهنم را به همان اوصافى توصيف كرد كه در آيه * ( « مَنْ طَغى وَآثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا » ) * به آن توصيف كرده ، و تعريف آنان را مقابل تعريف اهل بهشت قرار داده ، كه در آن فرموده : * ( « مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى » ) * ، و به هر حال توصيفى كه از دو طائفه كرده جنبه بيان ضابطه دارد . و چون اين دو طائفه به حسب حالى كه دارند مقابل يكديگر قرار دارند ، قهرا وصفى كه براى هر يك آورده مقابل وصفى است كه براى ديگرى آورده ، پس اينكه اهل بهشت را توصيف كرده به ترس از مقام پروردگارش ، - با در نظر گرفتن اينكه ترس ، نوعى تاثر است از ضعيف و مقهور در برابر شخصى قوى و قاهر ، و خشوع و خضوعش در برابر او - اقتضا دارد كه طغيان اهل جهنم - با در نظر گرفتن اينكه طغيان به معناى تعدى از حد است - عبارت باشد از عدم تاثر طاغيان از مقام پروردگارشان ، و استكبار ورزيدن و خروجشان از حد عبوديت ، و در نتيجه خاشع و خاضع نشدن ، و طبق اراده او عمل نكردن ، و بر وفق اختيار او - كه همان سعادت جاودانه ايشان است - اختيار نكردن ، و بر عكس به پيروى هواى نفس دنبال زينت حيات دنيا رفتن . پس از لوازم طغيان اين طائفه يكى همين است كه زندگى دنيا را اختيار كنند ، و اين همان است كه بعد از توصيف آنان به طغيان با جمله « و اثر الحياة الدنيا » توصيفشان كرده . و چون از لوازم طغيان رها كردن آخرت و ايثار حيات دنيا يعنى پيروى هواى نفس در آنچه مىخواهد ، و اطاعتش در آنچه دوست دارد ، و نيز از آثار ديگرش مخالفت خدا است در آنچه مىخواهد مىباشد قهرا مقابل اين طغيان يعنى خوف هم اثرى مخالف اثر طغيان دارد اثر طغيان ايثار حيات دنيا بود و اثر خوف خلاف آن است ، و آن ردع و پرهيز از دنياپرستى و نهى نفس از پيروى هواى نفس است ، و لذا دنبال جمله « * ( مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّه ) * » اثر آن را ذكر كرد و فرمود : * ( « وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى » ) * . و اگر در بيان اين حالت فرمود : « نفس را از هوى نهى مىكند » ، و نفرمود : « پيروى نفس را ترك مىكند » براى اين بود كه بفهماند انسان ضعيف است ، و چه بسا كه نادانى او را وادار به معصيت كند ، بدون اينكه نسبت به خداى تعالى استكبار داشته باشد ، پس او نمىتواند به كلى پيروى هواى نفس را ترك كند ، همين كه در مقام نهى خود از آن باشد خدا هم واسع المغفرة است ، هم چنان كه فرمود : « وَلِلَّه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا